Vous êtes ici

Focus : Good food : Professionele landbouw in het Brussels Gewest

Actualisatie : februari 2020

In 2017 werd bijna 240 ha Brusselse grond bewerkt in het kader van de conventionele landbouw. Daarnaast ontwikkelt zich een professionele stadslandbouw die meer geïntegreerd is in het lokale economische, sociale en ecologische systeem, die banen schept en waarvan de producten voornamelijk bestemd zijn voor de Brusselaars. Maar ze blijft nog altijd zeer marginaal, aangezien ze slechts ongeveer 11 ha beslaat en goed is voor minder dan 0,1% van de Brusselse consumptie van groenten en fruit. De uitbreiding ervan wordt ook geconfronteerd met een geringe beschikbaarheid van landbouwgrond en concurrentie met andere territoriale kwesties. 

Een gewestelijke strategie om de lokale voedselproductie te verhogen 

De Good Food-strategie heeft tot doel de overgang van het Brussels Gewest naar een duurzamer voedingssysteem te verzekeren. Ze wil op gecoördineerde wijze een antwoord bieden op de uitdagingen inzake gezondheid, kwaliteit en milieu-impact van het voedingssysteem door bij te dragen aan de ontwikkeling van de lokale economie en de tewerkstelling. Deze strategie is georganiseerd rond 7 assen, waarvan de eerste gericht is op het verhogen van de lokale en duurzame voedselproductie door het stimuleren van de landbouwproductie door de gezinnen (groentetuinen, pluimveecoöperaties, enz.), maar ook door professionals.
Eén van de ambitieuze doelstellingen van de strategie is dat 30% van de consumptie van onbewerkte groenten en fruit door de Brusselaars tegen 2035 (5% tegen 2020) in het Brussels Gewest en zijn omgeving moet worden geproduceerd. Tuinbouw is een bijzonder interessante vorm van landbouw in stedelijke gebieden: korte productiecycli, productie van bederfelijke producten die in korte ketens op de markt kunnen worden gebracht, diversiteit van landbouwproducten en -praktijken, ondersteuning van de biodiversiteit, een sterke sociale en pedagogische functie, geen of lage mechanisatie van de landbouw, een hogere arbeidsintensiteit dan de traditionele landbouw met als gevolg het creëren van banen....
Met dit doel voor ogen steunt en bevordert het Gewest de ontwikkeling van projecten voor stadslandbouw in verschillende vormen: professionele landbouw in volle grond en bovengronds, collectieve moestuinen en pluimveebedrjjven, individuele productie enz.
Stedelijke landbouw kan worden gedefinieerd als landbouw in de stad of de rand van de stad waarvan de producten hoofdzakelijk bestemd zijn voor de stad en waarvoor een alternatief bestaat tussen agrarisch en niet-agrarisch gebruik van hulpbronnen (....) (Moustier P. en Mbaye A. 1999 geciteerd door Boutsen R. e.a. 2018). Ze wordt ook gekenmerkt door haar integratie in het stedelijke economische en ecologische systeem (Mougeot 2000). 
Deze focus geeft een overzicht van de professionele landbouwproductie, m.a.w. met minstens een gedeeltelijke economische roeping. Het is gebaseerd op verschillende recente studies over de ontwikkeling van de stadslandbouw in het Brussels Gewest (zie hieronder, rubriek "documenten"). De kwestie van de productie voor particuliere consumptiedoeleinden (zelfproductie of niet-commerciële stadslandbouw) komt aan de orde in een andere focus die gewijd is aan de stedelijke groentetuinen .

Acties ter ondersteuning van de professionele landbouw in Brussel

Een mooi voorbeeld van de acties die door het Gewest worden ondernomen om de professionele landbouw te ondersteunen en te ontwikkelen, is: 

  • Het project BoerenBruxselPaysans

BoerenBruxselPaysans is een proefproject dat voornamelijk door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) wordt gefinancierd. Het wordt uitgevoerd door 4 verenigingen en 2 administraties (met inbegrip van Leefmilieu Brussel).  Gelegen aan de rand van het randstedelijke gebied, voornamelijk in Anderlecht (Neerpede en Vogelzang), heeft dit project in het bijzonder tot doel de lokale voedselproductie en -verwerking volgens ecologische productiemethoden te vergemakkelijken en te verhogen. Het stelt nieuwe landbouwers die hebben gereageerd op een oproep tot het indienen van een aanvraag in staat om hun project te lanceren dankzij individuele ondersteuning (opleiding, methodologische en technische ondersteuning) en de terbeschikkingstelling van grond (Proefgebied Landbouw), infrastructuur en instrumenten gedurende 2 seizoenen. Het draagt ook bij tot de ontwikkeling van korte verwerkings- en verkoopketens, alsook tot bewustmakings- en netwerkactiviteiten.

  • De ondersteunende dienst voor stadslandbouw 

Deze dienst heeft de rol van “facilitator” en stimuleert de creatie of ontwikkeling van stadslandbouwprojecten door het aanbieden van een webgebaseerd informatieplatform en een multidisciplinaire deskundige dienst. Hij is gericht op de oprichting of ontwikkeling van projecten, en staat ter beschikking van bedrijven, eigenaars en ontwikkelaars van onroerend goed, publieke organisaties en lokale overheden. 

  • De ontwikkeling en verspreiding van leidraden en standaard huurovereenkomsten voor de huur van landbouwgrond
  • De oproepen voor professionele landbouwprojecten (in 2016 en 2017 werden respectievelijk 16 en 17 stadslandbouwprojecten gesubsidieerd)
  • Beroepsopleidingen inzake stadslandbouw.

Stedelijke landbouw versus traditionele landbouw

In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bestaan er twee profielen van landbouwprofessionals naast elkaar: 

  • Enerzijds zijn er de zogenaamde "traditionele" landbouwers, die in het kader van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) zijn geregistreerd. Over het algemeen zijn ze afkomstig uit het landbouwmilieu en van relatief hogere leeftijd (de meerderheid van hen is ouder dan 55 jaar). 
  • Anderzijds zijn er landbouwers die niet uit de landbouwwereld afkomstige (in de rest van de tekst afgekort als “NLWA landbouwers”) en die in een andere sector hebben gewerkt alvorens in de stadslandbouw te stappen. Voor het merendeel zijn ze jonger dan 35 jaar. 

Tussen 2015 en 2018 is het aantal stadslandbouwprojecten verdubbeld

Medio 2018 telt het Brussels Gewest 32 stadslandbouwprojecten die worden uitgevoerd door één of meer landbouwers NLWA. Dit is twee keer zoveel als bij de lancering van de Good Food-strategie in 2015.

Verdeling van stadslandbouwprojecten per typologie

Bron: Laboratoire d’agroécologie – ULB, 2018
 

Een aanzienlijk deel van deze projecten zijn in feite hybride projecten, waarvan de productieactiviteit ook een middel is om andere doelstellingen te bereiken die meer van maatschappelijk belang zijn (opleiding, bewustmaking, sociale integratie, gezondheid, welzijn, enz.).
Dit bemoedigende cijfer voor de ontwikkeling van de stadslandbouw in het Gewest moet echter genuanceerd worden. Enerzijds omdat 9 van de 32 betrokken initiatieven deel uitmaken van het project BoerenBruxselPaysans (zie hierboven) en anderzijds omdat de projectleiders op het einde van de testperiode op zoek zullen moeten gaan naar bouwland, bij voorkeur in het Brussels Gewest. Vanwege de zeer moeilijke toegang tot akkerland is de voortzetting van deze projecten op middellange of lange termijn niet gegarandeerd. Volgens de studie die Boutsen et al. in 2018 hebben uitgevoerd (Laboratoire d'Agroécologie - ULB) over de evaluatie van de professionele primaire landbouwproductie in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (zie onderstaande referenties), zijn anderzijds de nieuw opgezette projecten over het algemeen, niet financieel zelfvoorzienend.

Iets meer dan 250 ha is bewerkt door professionele boeren, waaronder ongeveer 11 ha door NLWA landbouwers

In 2017 werd in het Brussels Gewest aangifte gedaan bij het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) van 248 ha landbouwgrond (1,5% van het Brusselse grondgebied), met inbegrip van grasland, door 32 traditionele landbouwers en 2 NLWA landbouwers.  Slechts 8 van hen hebben hun maatschappelijke zetel in het Brussels Gewest. 
 

Met iets meer dan 239 ha (96%) vertegenwoordigt de conventionele landbouw het overgrote deel van de aangegeven oppervlakte. De betrokken percelen zijn sterk versnipperd, maar zijn voornamelijk geconcentreerd in het noordwesten van het Gewest, met name in Neerpede.
Naast deze 248 ha zijn er ongeveer 5,4 ha (4,6 ha + 0,2 ha + 0,6 ha) bebouwd land die door landbouwers NLWA worden bewerkt en die niet bij het GLB zijn aangegeven (een minimumgrootte van 2 ha is inderdaad vereist om voor steun in aanmerking te komen). De door NLWA landbouwers bewerkte oppervlakten zijn geschat op basis van veldonderzoeken aangevuld met andere bronnen. Op basis hiervan werd de door de NLWA landbouwers geëxploiteerde oppervlakte (in volle grond en bovengronds) geschat op ongeveer 11 ha (waarvan ongeveer de helft bij het GLB werd aangegeven). 
 

Met bijna 58% van de Brusselse landbouwgrond zijn de weilanden veruit in de meerderheid. Voedergewassen, granen en aardappelen zijn ook goed vertegenwoordigd met ongeveer 37% van het areaal. 
Anderzijds beslaan de aan het GLB aangegeven tuinbouwoppervlakten (met inbegrip van de kleine fruitteelt) slechts 5,6 ha of 2,5% van het totale areaal van het Brussels Gewest. Als we alle tuinbouwoppervlakten in volle grond in aanmerking nemen, met inbegrip van de oppervlakten die NLWA landbouwers niet bij het GLB hebben aangegeven, bedraagt dit percentage ongeveer 4%.
In tegenstelling tot de stadslandbouwprojecten is de traditionele landbouw in het Brussels Gewest niet of nauwelijks bestemd om de Brusselaars te voeden. 
Het areaal aan de Brusselse rand (19 gemeenten grenzend aan of zeer dicht bij de gewestelijke grens) bedraagt 12.257 ha.  De tuinbouw neemt slechts 5% van het gebied in beslag, de rest van de gewassen wordt grotendeels gedomineerd door granen, grasland, voedermaïs en aardappelen.

De tuinbouwproductie van de NLWA landbouwers dekt slechts 0,1% van de consumptie van de Brusselaars 

De studie van Boutsen et al (2018) over de evaluatie van de professionele primaire landbouwproductie richtte zich op de schatting van de tuinbouwproductie van de Brusselse stadslandbouwers. Het inzamelen van gegevens is om verschillende redenen ingewikkeld gebleken: veel kleine oppervlakten die niet bij het GLB zijn aangegeven, een opeenvolging van groenten- en kleinfruitteelt in de loop van de seizoenen op hetzelfde teeltplan, zeer uiteenlopende opbrengsten naargelang van de teeltpraktijken en de producenten, of het probleem voor recente projecten om een landbouwboekhouding op te maken.  
Deze productie werd daarom indirect geëvalueerd op basis van de omzet voortvloeiend uit de tuinbouwproductie (enquêtes bij bezochte NLWA landbouwers) en de gemiddelde prijs van de verschillende producten. Ongeacht de gehanteerde veronderstellingen blijkt dat de productie van verse groenten en fruit door de Brusselse NLWA landbouwers ongeveer een tiende van de totale Brusselse consumptie van diezelfde producten vertegenwoordigt. 
De auteurs van de studie schatten ook, als eerste benadering, het gemiddelde rendement van de stedelijke vollegrondsteelt in Brussel op ongeveer 20 ton/ha/jaar (gediversifieerde productie en verschillende opeenvolgende producten op hetzelfde perceel in hetzelfde jaar). Op basis van deze veronderstelling zou het areaal dat nodig is om tegen 2035 de 30%-doelstelling van de Good Food-strategie te bereiken, ongeveer 1 600 ha bedragen, of ongeveer 10% van het regionale grondgebied. Gezien het beperkte landbouwpotentieel van het Gewest en de druk op de beschikbare grond, zal het bereiken van deze doelstelling een aanzienlijke toename van de tuinbouwgebieden in de Brusselse rand vereisen, met een productie die in het bijzonder gericht is op de bevoorrading van de Brusselaars.

Een landbouwpotentieel van ongeveer 160 ha

Volgens een in 2016-2017 door Terre-en-vue uitgevoerde studie, gebaseerd op zowel een cartografische benadering als een enquête onder de gemeenten om rekening te houden met de realiteit van het terrein, zou het potentieel van nog niet bewerkte landbouwgrond ongeveer 161 ha bedragen. Gezien de stedelijke context en de sterke demografische groei die de regio doormaakt, concurreert dit potentieel echter met andere territoriale kwesties.  
Ter herinnering : er zijn ook mogelijkheden voor de ontwikkeling van stadslandbouw op platte daken (zie het document over stadsmoestuinen ).

Een stadslandbouw die werkgelegenheid schept

Van de 16 ondervraagde NLWA landbouwers waren er 61 voltijdse equivalenten werkzaam op minder dan 10 ha (inclusief bovengrondse productie). Dit staat in schril contrast met de 32 traditionele landbouwers die bijna 240 hectare in het Brussels Gewest bewerken (dit cijfer van 32 is echter een onderschatting omdat er geen rekening wordt gehouden met gezins- en landbouwarbeiders of andere personen). Dit benadrukt het werkgelegenheidspotentieel van professionele stadslandbouw. Als de 250 ha, die in het Brussels Gewest worden bewerkt, zouden worden omgevormd tot kleine tuinbouwoppervlakten in volle grond, zou de stadslandbouw in het Brussels Gewest ongeveer 830 directe arbeidsplaatsen kunnen opleveren. 

Date de mise à jour: 21/05/2020
Documents: 

Factsheet

Duurzame voeding en stadslandbouw

Fiche(s) van de Staat van het Leefmilieu

Andere publicaties van Leefmilieu Brussel

Studies en rapporten

Plan en programma